Margin và call margin: cách tính giá bị giải chấp

Margin và call margin là cặp khái niệm mà rất nhiều người dùng trước khi hiểu. Công ty chứng khoán cho vay dễ dàng, sức mua hiện lên gấp đôi, và mọi thứ ổn cho tới phiên giảm mạnh đầu tiên.

Bài này đi vào phần tính toán cụ thể mà bài tổng quan chứng khoán cơ sở mới nhắc qua: tỷ lệ nào quan trọng, ngưỡng nào kích hoạt call, và cách tính trước mức giá khiến bạn bị bán giải chấp.

Tỷ lệ ký quỹ thực tế: con số duy nhất cần theo dõi

Mọi thứ xoay quanh một tỷ lệ: tài sản ròng chia cho tổng giá trị danh mục.

Tài sản ròng là tổng giá trị cổ phiếu trừ đi số tiền đang vay. Tổng giá trị danh mục là giá trị thị trường của toàn bộ cổ phiếu đang nắm.

Giả sử bạn có 100 triệu vốn, vay thêm 100 triệu, mua 200 triệu cổ phiếu. Tỷ lệ ký quỹ thực tế lúc này là 100/200 = 50%.

Điều quan trọng: tỷ lệ này giảm nhanh hơn giá. Cổ phiếu giảm 10%, danh mục còn 180 triệu, nợ vẫn 100 triệu, tài sản ròng còn 80 triệu. Tỷ lệ mới là 80/180 = 44,4%. Giá giảm 10% nhưng tỷ lệ giảm gần 6 điểm phần trăm.

Giá giảm 20%: danh mục 160, ròng 60, tỷ lệ 37,5%. Giá giảm 30%: danh mục 140, ròng 40, tỷ lệ 28,6%.

Tính trước giá bị call

Mỗi công ty chứng khoán có ngưỡng cảnh báo riêng. Giả sử ngưỡng là 35%, với ví dụ trên bạn tính ngược được mức giá kích hoạt.

Gọi mức giảm cần tìm là x. Danh mục còn 200×(1−x), nợ vẫn 100, ròng là 200×(1−x)−100.

Tỷ lệ = [200×(1−x)−100] ÷ [200×(1−x)] = 0,35

Giải ra: 200×(1−x) = 100 ÷ 0,65 ≈ 153,8 triệu, tức x ≈ 23%.

Nghĩa là danh mục giảm 23% là bạn bị gọi bổ sung. Con số này nên được tính trước khi mua, không phải sau khi nhận tin nhắn từ công ty chứng khoán.

Với tỷ lệ vay thấp hơn, khoảng đệm rộng ra rất nhanh. Vay 50 triệu trên vốn 100 triệu thay vì 100 triệu, ngưỡng call lùi xuống mức giảm sâu hơn nhiều — đó là lý do mức vay an toàn thấp hơn nhiều so với mức tối đa được phép.

Cùng một chuỗi giá, khác nhau ở tỷ lệ vay. Đường vay 1:1 thủng ngưỡng 35% ở phiên thứ bảy — đúng đáy, đúng lúc lẽ ra nên giữ. Đường vay ít hơn không bao giờ chạm ngưỡng và giữ trọn nhịp hồi. Hình minh hoạ cơ chế, không phải dữ liệu thật.

Vì sao các phiên giảm mạnh rơi rất dốc

Đây là hiệu ứng dây chuyền, và nó giải thích một đặc điểm của thị trường Việt Nam.

Nhiều nhà đầu tư cùng dùng margin trên cùng những mã phổ biến, với tỷ lệ vay tương tự nhau. Nghĩa là họ chạm ngưỡng call ở những vùng giá gần nhau.

Khi thị trường rơi tới vùng đó, hàng loạt tài khoản bị giải chấp cùng lúc. Các lệnh bán cưỡng bức đều cùng chiều, thường là lệnh thị trường vì mục tiêu là bán bằng được. Áp lực đó đẩy giá xuống sâu hơn, kích hoạt lớp tài khoản kế tiếp.

Kết quả là những phiên giảm sàn hàng loạt, trắng bên mua, rồi hồi lại khá nhanh sau khi lực bán cưỡng bức cạn. Cơ chế giống hệt chuỗi thanh lý trên crypto và đóng vị thế bắt buộc ở phái sinh — chỉ khác tên gọi.

Sức mua hiển thị không phải tiền của bạn

Một hiểu nhầm phổ biến đến mức đáng nói riêng: con số sức mua trên ứng dụng không phải số tiền bạn có.

Sức mua là mức vay tối đa kỹ thuật mà công ty chứng khoán cho phép, tính theo tỷ lệ cho vay của từng mã. Nó trả lời câu hỏi "tôi được phép mua tối đa bao nhiêu", không phải "tôi nên mua bao nhiêu".

Khoảng cách giữa hai câu hỏi đó chính là chỗ người mới mất tiền. Dùng hết sức mua nghĩa là tỷ lệ ký quỹ của bạn bắt đầu ở mức thấp nhất được phép — tức là cách ngưỡng call đúng một nhịp giảm bình thường.

Có một chi tiết nữa: sức mua tính lại liên tục theo giá thị trường. Danh mục tăng giá thì sức mua nở ra, tạo cảm giác "có thêm tiền" và khuyến khích mua thêm. Nhưng phần nở ra đó biến mất ngay khi giá quay đầu, trong khi khoản vay bạn vừa tạo thì vẫn còn nguyên.

Đây là hình cần đặt cạnh con số "giá bị call" đã tính ở trên. Nếu ngưỡng call của bạn nằm ở mức giảm 23% như ví dụ, hãy nhìn phần đuôi bên phải: những đợt giảm sâu hơn thế có thật và lặp lại. Ngưỡng call phải nằm ngoài vùng biến động bình thường, không phải vừa khít với nó. Hình minh hoạ hình dạng phân phối, không phải dữ liệu thật.

Ba tình huống hay bị bất ngờ

Mã bị cắt margin. Danh sách mã được cấp margin thay đổi. Khi một mã trong danh mục bị cắt, sức mua tính lại ngay và bạn có thể rơi xuống dưới ngưỡng mà giá chưa hề giảm.

Tỷ lệ cho vay bị điều chỉnh. Công ty chứng khoán có thể siết tỷ lệ khi thị trường biến động. Hệ quả tương tự: ngưỡng dịch chuyển trong khi bạn không làm gì.

Lãi vay tích luỹ. Tiền vay có lãi tính theo ngày. Với vị thế giữ lâu, khoản này bào mòn tài sản ròng đều đặn và kéo tỷ lệ xuống dần kể cả khi giá đứng yên.

Lãi vay: khoản trừ đều đặn ai cũng quên

Tiền vay margin có lãi tính theo ngày, và khoản này hoạt động âm thầm theo hướng bất lợi.

Nó bào mòn tài sản ròng mỗi ngày, nên tỷ lệ ký quỹ của bạn giảm dần kể cả khi giá đứng yên tuyệt đối. Một vị thế giữ vài tháng có thể tiến gần ngưỡng call mà cổ phiếu không hề giảm.

Hệ quả với chiến lược: margin hợp với vị thế ngắn có điểm thoát rõ ràng, không hợp với luận điểm dài hạn. Bạn có thể đúng về doanh nghiệp trong hai năm, nhưng ngưỡng giải chấp và lãi vay không quan tâm điều đó — chúng chỉ quan tâm giá hôm nay và số ngày đã trôi qua.

Phép tính nên làm trước khi vay dài: lãi vay trong khoảng thời gian dự kiến giữ là bao nhiêu phần trăm vốn, và mức tăng giá kỳ vọng có bù nổi khoản đó cộng với rủi ro bị call giữa chừng không.

Điểm đáng chú ý ở bước cuối: lệnh giải chấp thường là lệnh thị trường, nghĩa là bán bằng mọi giá — và nhiều tài khoản cùng bị bán một lúc.

Quy tắc thực dụng

Tính giá bị call trước khi mua, và so với mức giảm mà mã đó từng trải qua trong lịch sử. Nếu ngưỡng call nằm trong vùng biến động bình thường, bạn đang vay quá nhiều.

Đừng dùng hết sức mua. Sức mua hiển thị là mức tối đa kỹ thuật, không phải mức khuyến nghị. Phần chưa dùng chính là đệm chống ba tình huống bất ngờ ở trên.

Ưu tiên mã thanh khoản tốt khi dùng margin. Bị giải chấp trên mã mỏng thanh khoản nghĩa là bán bằng mọi giá vào lúc không có ai mua.

Nguyên tắc chung vẫn là những gì đã nói ở bài về khối lượng vị thế: quyết định từ mức lỗ chấp nhận được, không phải từ số tiền tối đa có thể huy động.