Khối lượng vị thế và giới hạn thua lỗ: phần quyết định bạn sống sót

Hai người cùng chạy một hệ thống giống hệt nhau, cùng tín hiệu, cùng thời điểm vào lệnh. Sau một năm, một người nhân đôi tài khoản, người kia mất sạch.

Khác biệt gần như không bao giờ nằm ở chất lượng tín hiệu. Nó nằm ở câu trả lời cho một câu hỏi duy nhất — khối lượng vị thế mỗi lệnh là bao nhiêu.

Vì sao khối lượng quan trọng hơn tín hiệu

Hãy làm một phép tính đơn giản. Tài khoản 100 triệu. Nếu mỗi lệnh bạn chấp nhận mất tối đa 1%, tức một triệu, thì mười lệnh thua liên tiếp khiến bạn mất khoảng 10% — khó chịu nhưng hồi được.

Nếu mỗi lệnh bạn chấp nhận mất 10%, tức mười triệu, thì mười lệnh thua liên tiếp là hết tài khoản.

Câu hỏi then chốt: mười lệnh thua liên tiếp có phải chuyện hiếm không?

Không hề. Với một hệ thống thắng 50% số lệnh — đã là hệ thống tốt — xác suất gặp một chuỗi thua mười lệnh ở đâu đó trong năm trăm lệnh là rất cao. Chuỗi thua không phải dấu hiệu hệ thống hỏng. Nó là đặc tính bình thường của mọi hệ thống có yếu tố ngẫu nhiên.

Nghĩa là: bạn phải thiết kế để sống sót qua chuỗi thua, không phải hy vọng nó không xảy ra.

Công thức tính khối lượng

Cách tính phổ biến và đáng tin nhất đi ngược từ rủi ro chứ không xuôi từ vốn.

Bạn không hỏi "tôi có bao nhiêu tiền, mua được bao nhiêu hợp đồng". Bạn hỏi "nếu lệnh này sai, tôi chấp nhận mất bao nhiêu, và khoảng cách tới điểm dừng lỗ là bao xa".

Với VN30F1M, phép tính cụ thể như sau. Giả sử tài khoản 200 triệu, bạn chấp nhận rủi ro 1% cho mỗi lệnh, tức 2 triệu đồng. Điểm dừng lỗ của bạn cách điểm vào 8 điểm chỉ số. Mỗi điểm đáng 100.000 đồng.

Rủi ro một hợp đồng = 8 điểm × 100.000 = 800.000 đồng. Số hợp đồng = 2.000.000 ÷ 800.000 = 2,5 → làm tròn xuống 2 hợp đồng.

Luôn làm tròn xuống. Điểm quan trọng nhất của công thức này: khi điểm dừng lỗ xa hơn, khối lượng nhỏ đi. Nó tự động buộc bạn vào nhỏ khi thị trường biến động mạnh, đúng lúc cần thận trọng nhất.

Nhiều hệ thống dùng chỉ báo ATR để đặt khoảng dừng lỗ theo biến động thực tế thay vì một con số cố định, khiến cơ chế tự điều chỉnh này còn rõ hơn.

Phân phối lời lỗ nói gì

Nhìn vào phân phối kết quả từng lệnh cho biết nhiều hơn con số lợi nhuận tổng.

Hình dạng này rất phổ biến ở hệ thống bám xu hướng: tỷ lệ thắng dưới 50%, nhưng lệnh thắng lớn hơn lệnh thua nhiều lần. Người giao dịch tay thường không chịu nổi kiểu phân phối này — họ chốt lời sớm và để lỗ chạy, tức làm ngược lại, và phá huỷ chính thứ tạo ra lợi nhuận.

Đây là một lý do mạnh để tự động hoá bằng bot: máy không thấy khó chịu khi thua mười lệnh nhỏ liên tiếp.

Ba tầng giới hạn

Khối lượng mỗi lệnh mới là tầng đầu tiên. Một hệ thống vận hành nghiêm túc cần thêm hai tầng nữa.

Giới hạn thua lỗ ngày. Khi tổng lỗ trong ngày chạm ngưỡng — thường là ba lần mức rủi ro một lệnh — hệ thống dừng giao dịch tới hết phiên. Lý do không phải mê tín. Ngày xấu thường là ngày thị trường đang ở chế độ mà hệ thống của bạn không hợp, và giao dịch tiếp chỉ làm sâu thêm.

Giới hạn thua lỗ tuần hoặc tháng. Chạm ngưỡng thì dừng hẳn và xem lại. Đây là cơ chế phát hiện việc hệ thống đã thực sự hỏng, khác với chuỗi thua bình thường.

Điểm mấu chốt: cả ba tầng phải được thực thi tự động trong mã, ở tầng rủi ro nằm giữa tín hiệu và lệnh. Nếu chúng chỉ tồn tại dưới dạng quyết tâm trong đầu bạn, chúng sẽ không tồn tại vào đúng cái ngày cần tới — vì đó là ngày bạn đang lỗ và rất muốn gỡ.

Đòn bẩy: con dao hai lưỡi thật sự

Với phái sinh VN30F1M, ký quỹ chỉ khoảng một phần năm giá trị hợp đồng. Điều đó nghĩa là bạn có thể mở vị thế lớn hơn nhiều so với vốn thực có.

Việc "có thể" không có nghĩa là "nên". Số hợp đồng tối đa mà tài khoản cho phép và số hợp đồng hợp lý theo công thức rủi ro thường chênh nhau nhiều lần. Khoảng cách đó chính là nơi người mới mất tiền.

Có một hệ quả ít người để ý: khi thị trường biến động mạnh, tỷ lệ ký quỹ có thể được điều chỉnh tăng. Vị thế đang mở đột nhiên đòi hỏi nhiều ký quỹ hơn, đúng vào lúc bạn đang lỗ. Nếu bạn đã dùng gần hết sức mua, bạn bị buộc đóng vị thế ở thời điểm xấu nhất.

Cách phòng: không bao giờ dùng quá một phần ba sức mua khả dụng, để lại đệm cho đúng tình huống này.

Vì sao không nên gấp đôi để gỡ

Ý tưởng nghe rất hợp lý: thua một lệnh thì lệnh sau vào gấp đôi, thắng là gỡ được cả hai. Thua tiếp thì gấp bốn.

Về lý thuyết, chiến thuật này thắng chắc — nếu bạn có vốn vô hạn và không có giới hạn khối lượng. Cả hai điều kiện đều sai trong thực tế.

Hãy thử với chuỗi thua bảy lệnh, con số hoàn toàn bình thường. Bắt đầu từ một hợp đồng, sau bảy lần gấp đôi bạn cần 128 hợp đồng cho lệnh thứ tám. Không tài khoản cá nhân nào đủ ký quỹ, và cũng không quy định nào cho phép.

Điều thực sự xảy ra là bạn cháy tài khoản ở lệnh thứ năm hoặc thứ sáu — đúng vào lúc mà nếu giữ khối lượng cố định, bạn chỉ mất 5 hay 6 phần trăm vốn.

Mọi biến thể của ý tưởng "tăng khối lượng sau khi thua" đều mang cùng lỗi này: chúng đổi một chuỗi thua nhỏ có thể hồi phục lấy một xác suất nhỏ mất tất cả.

Điều khó nhất không phải công thức

Công thức tính khối lượng chỉ là vài phép chia. Phần khó là tuân thủ nó vào ngày thứ ba của một chuỗi thua, khi bản năng bảo bạn hãy vào lớn hơn để gỡ lại.

Đó cũng là lý do các giới hạn nên nằm trong mã chứ không nằm trong ý chí. Một hệ thống được thiết kế tốt không đòi hỏi bạn phải kỷ luật vào đúng lúc kỷ luật khó nhất — nó đơn giản là không cho bạn lựa chọn đó.

Muốn kiểm xem giới hạn của mình có đủ chịu đựng không, hãy chạy lại backtest với giả định xấu và xem chuỗi thua dài nhất trong lịch sử mô phỏng. Rồi nhân đôi nó lên, vì tương lai luôn tìm được cách tệ hơn quá khứ.