Chứng khoán cơ sở Việt Nam: bắt đầu từ đâu

Phần lớn người mới đến với chứng khoán cơ sở bằng câu hỏi "mua mã nào". Đó là câu hỏi sai thứ tự. Trước khi bàn tới chọn mã hay chiến lược, có một lớp kiến thức cơ học mà thiếu nó thì mọi tính toán phía sau đều lệch: lệnh của bạn khớp thế nào, tiền và cổ phiếu về khi nào, và vì sao có hôm bạn không bán được dù rất muốn.

Ba sàn, ba luật chơi

Thị trường cổ phiếu Việt Nam có ba nơi giao dịch, và chúng không giống nhau.

HOSE là sàn lớn nhất, nơi niêm yết các doanh nghiệp quy mô lớn và là nơi tính chỉ số VN-Index cùng rổ VN30. Biên độ dao động giá trong phiên hẹp nhất trong ba sàn.

HNX có tiêu chuẩn niêm yết thấp hơn và biên độ rộng hơn HOSE.

UPCoM là nơi giao dịch cổ phiếu của công ty đại chúng chưa niêm yết, biên độ rộng nhất. Thanh khoản thường mỏng, và cổ phiếu mỏng thanh khoản là nơi trượt giá ăn mòn lợi nhuận nhanh nhất.

Biên độ rộng nghĩa là với cùng một khối lượng tiền, mức lỗ tối đa trong một phiên lớn hơn. Đây là điều cần đưa vào công thức tính khối lượng vị thế chứ không phải chi tiết kỹ thuật bỏ qua được.

Các loại lệnh và phiên khớp

Ngày giao dịch cổ phiếu cũng chia phiên như phái sinh, nhưng khung giờ hẹp hơn và cơ chế khớp cần hiểu rõ.

Lệnh LO ghi rõ giá bạn muốn. Chỉ khớp khi có đối ứng tại giá đó hoặc tốt hơn. Đây là loại lệnh bạn kiểm soát được giá, và nên là mặc định với người mới.

Lệnh MP khớp ngay với các lệnh đối ứng tốt nhất đang có trên sổ. Được khớp nhanh, đổi lại không biết trước giá — với cổ phiếu thanh khoản mỏng, một lệnh MP có thể khớp ở mức tệ hơn nhiều so với bạn tưởng.

Lệnh ATO và ATC chỉ tham gia phiên khớp định kỳ đầu và cuối ngày. Chúng được ưu tiên khớp trước lệnh LO trong các phiên đó, nhưng bạn chấp nhận mức giá cân bằng chung mà phiên tính ra.

Một nguyên tắc thực tế: dùng LO trừ khi có lý do cụ thể để không dùng. Sự tiện lợi của MP hiếm khi đáng với chi phí trượt giá.

Chu kỳ thanh toán và hệ quả của nó

Khi bạn mua cổ phiếu, giao dịch được ghi nhận ngay nhưng cổ phiếu chưa về tài khoản để bán lại ngay trong ngày. Chu kỳ thanh toán quy định thời điểm cổ phiếu và tiền thực sự chuyển giao.

Hệ quả rất lớn với ai muốn xây hệ thống tự động: bạn không thể mua và bán cùng một mã trong cùng một ngày trên thị trường cơ sở. Điều này loại bỏ toàn bộ nhóm chiến lược trong ngày khỏi thị trường cổ phiếu — muốn giao dịch trong phiên, người ta chuyển sang phái sinh VN30F1M, nơi vị thế mở và đóng tự do trong ngày.

Đây là một trong những khác biệt cơ bản nhất giữa hai thị trường, và nó quyết định loại chiến lược nào khả thi ở đâu.

Margin và chuyện bị giải chấp

Công ty chứng khoán cho vay để bạn mua nhiều cổ phiếu hơn số tiền có. Tỷ lệ cho vay khác nhau theo từng mã, và danh sách mã được cấp margin cũng thay đổi.

Cơ chế nguy hiểm nằm ở chỗ: khi giá giảm, tỷ lệ tài sản ròng trên tổng giá trị danh mục tụt xuống. Chạm ngưỡng cảnh báo thì bạn bị gọi bổ sung tiền. Không bổ sung kịp thì công ty bán bớt cổ phiếu của bạn để đưa tỷ lệ về an toàn — gọi là giải chấp.

Vấn đề là giải chấp thường xảy ra hàng loạt cùng lúc, vì nhiều người cùng dùng margin trên cùng những mã phổ biến. Điều đó tạo ra áp lực bán dây chuyền, đẩy giá xuống sâu hơn, kích hoạt thêm giải chấp. Đó là lý do các đợt giảm mạnh của thị trường Việt Nam thường có những phiên rơi rất dốc.

Bài học thực tế: mức margin an toàn của cá nhân thấp hơn nhiều so với mức tối đa được phép, và phải tính tới kịch bản thị trường giảm liên tiếp nhiều phiên.

Đọc doanh nghiệp hay đọc đồ thị

Hai trường phái lớn, và không nhất thiết loại trừ nhau.

Phân tích cơ bản nhìn vào doanh nghiệp: doanh thu, lợi nhuận, nợ, dòng tiền, vị thế ngành. Phù hợp với khung thời gian dài, và là cách duy nhất trả lời được câu hỏi "cổ phiếu này đáng giá bao nhiêu".

Phân tích kỹ thuật nhìn vào giá và khối lượng. Không quan tâm doanh nghiệp làm gì, chỉ quan tâm hành vi thị trường. Phù hợp với khung thời gian ngắn hơn và với việc xác định điểm vào ra.

Với người muốn xây hệ thống định lượng, phân tích kỹ thuật dễ mã hoá thành quy tắc hơn nhiều. Nhưng dễ mã hoá không có nghĩa là dễ sinh lời — phần lớn quy tắc kỹ thuật đơn giản không sống sót qua một backtest nghiêm túc.

Dữ liệu để làm việc nghiêm túc

Nếu bạn định phân tích có hệ thống chứ không nhìn bảng giá bằng mắt, bạn cần dữ liệu ở dạng máy đọc được.

Các công ty chứng khoán lớn tại Việt Nam đều có API dữ liệu và đặt lệnh ở mức độ khác nhau. Ngoài ra có thư viện nguồn mở của cộng đồng Việt cho phép lấy dữ liệu giá lịch sử và báo cáo tài chính.

Điều cần lưu ý nhất khi làm việc với dữ liệu cổ phiếu Việt Nam là giá điều chỉnh. Sau chia cổ tức, chia tách hay phát hành thêm, giá lịch sử phải được điều chỉnh lại, nếu không đồ thị của bạn sẽ có những cú rơi giả không tồn tại trong thực tế. Backtest trên dữ liệu chưa điều chỉnh cho kết quả vô nghĩa.

Thanh khoản: con số hay bị bỏ qua

Người mới thường chỉ nhìn giá và nghĩ mọi mã đều mua bán được như nhau. Không phải.

Thanh khoản quyết định ba thứ. Trượt giá: mã mỏng thanh khoản có khoảng cách giữa giá mua và giá bán rộng, và một lệnh khối lượng vừa phải đã đủ đẩy giá. Khả năng thoát: khi có tin xấu, mã mỏng có thể trắng bên mua nhiều phiên liên tiếp — bạn muốn bán cũng không bán được. Khả năng backtest: chiến lược tính trên giá đóng cửa của mã giao dịch vài chục nghìn cổ phiếu mỗi phiên là chiến lược không thực hiện được.

Cách kiểm đơn giản trước khi đưa một mã vào danh sách theo dõi: nhìn giá trị giao dịch trung bình mỗi phiên trong ba tháng gần nhất, và so với khối lượng bạn định vào. Nếu lệnh của bạn chiếm quá vài phần trăm khối lượng một phiên bình thường, bạn sẽ là người đẩy giá chứ không phải người theo giá.

Thứ tự học hợp lý

Nếu bạn đang bắt đầu: hiểu cơ chế giao dịch trước, tập đặt lệnh với khối lượng rất nhỏ để làm quen, và chỉ tăng quy mô khi đã có quy tắc rõ ràng cho việc vào và ra.

Bước tiếp theo tuỳ hướng bạn chọn. Muốn giao dịch ngắn hạn với đòn bẩy thì sang phái sinh. Muốn xây hệ thống tự động thì bắt đầu từ kiểm định chiến lược trước khi viết dòng mã đầu tiên.