Phái sinh VN30F1M là gì: hướng dẫn từ đầu cho người mới

Phái sinh VN30F1M là hợp đồng tương lai trên chỉ số VN30 — tức là bạn đang giao dịch kỳ vọng về chỉ số của 30 cổ phiếu lớn nhất sàn HOSE, chứ không mua bán cổ phiếu nào cả. Đây là sản phẩm được giao dịch nhiều nhất trên thị trường phái sinh Việt Nam, và cũng là nơi có nhiều người mất tiền nhanh nhất.

Lý do cho cả hai vế đều nằm ở một chỗ: đòn bẩy.

Cơ chế: một điểm đáng bao nhiêu

Mỗi hợp đồng VN30F1M có hệ số nhân 100.000 đồng cho một điểm chỉ số. Chỉ số đi từ 1.200 lên 1.210, tức 10 điểm, thì một hợp đồng lãi một triệu đồng. Đi ngược lại thì lỗ đúng bằng đó.

Giá trị danh nghĩa của một hợp đồng ở mức chỉ số 1.200 là 120 triệu đồng. Nhưng bạn không cần 120 triệu để mở vị thế — bạn chỉ cần ký quỹ một tỷ lệ nhất định, do Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam quy định và thay đổi theo thời kỳ. Tỷ lệ đó thường quanh mức một phần năm giá trị hợp đồng.

Đó chính là đòn bẩy: bỏ ra khoảng hai chục triệu để nắm vị thế trị giá 120 triệu. Chỉ số nhích 1% là tài khoản của bạn biến động 5%.

Con số này đáng để dừng lại suy nghĩ. Một phiên VN30 giảm 2% — chuyện xảy ra vài lần mỗi năm — là tài khoản mất 10% nếu bạn đang nắm một hợp đồng bằng đúng số ký quỹ tối thiểu. Người mới thường mở hai, ba hợp đồng.

Bốn mốc thời gian trong ngày

Ngày giao dịch phái sinh không phải một khối liền mạch. Nó chia thành các phiên có cơ chế khớp lệnh khác nhau.

Trong hai phiên định kỳ ATO và ATC, lệnh không khớp ngay mà gom lại rồi khớp một lần tại mức giá cân bằng. Trong phiên liên tục, lệnh khớp ngay khi có đối ứng. Đặt sai loại lệnh vào sai phiên là lỗi cơ bản nhưng rất hay gặp.

Một chi tiết đáng chú ý: phái sinh mở cửa lúc 8h45, sớm hơn thị trường cơ sở 15 phút, và đóng cửa lúc 14h45, muộn hơn 15 phút. Khoảng chênh lệch này là nơi phái sinh phản ánh kỳ vọng trước khi cơ sở kịp phản ứng.

Ký quỹ và chuyện bị gọi bổ sung

Đây là phần mà người mới hiểu sai nhiều nhất, và hiểu sai ở đây thì mất tiền rất nhanh.

Khi mở vị thế, bạn nộp ký quỹ ban đầu. Sau đó mỗi ngày, lãi lỗ của vị thế được tính và cộng trừ thẳng vào tài khoản ký quỹ — cơ chế này gọi là thanh toán hằng ngày. Bạn không chờ tới lúc đóng vị thế mới biết lãi lỗ.

Nếu thị trường đi ngược và ký quỹ trong tài khoản tụt xuống dưới mức duy trì, công ty chứng khoán gọi bạn bổ sung tiền. Không bổ sung kịp thì vị thế bị đóng bắt buộc, thường ở mức giá xấu nhất — vì đó cũng là lúc nhiều người khác đang bị đóng giống bạn.

Điều này dẫn tới một sự thật mà người mới hay bỏ qua: bạn có thể đúng về hướng nhưng vẫn mất sạch tài khoản, nếu thị trường đi ngược đủ sâu trước khi đi đúng hướng bạn dự đoán. Cách duy nhất phòng thân là nắm vị thế nhỏ hơn nhiều so với mức tối đa được phép — chi tiết ở cụm quản trị vốn và rủi ro.

Chi phí thật của một lệnh

Con số lãi lỗ trên bảng không phải con số vào túi bạn. Có ba khoản trừ đi.

Phí giao dịch trả cho công ty chứng khoán, tính trên mỗi hợp đồng mỗi chiều. Phí trả cho Sở và Tổng công ty Lưu ký, gồm phí giao dịch và phí quản lý vị thế. Thuế thu nhập cá nhân với giao dịch phái sinh, tính theo tỷ lệ trên giá trị hợp đồng khi đóng vị thế, thu ngay bất kể lãi hay lỗ.

Cộng lại, mỗi vòng mua bán một hợp đồng tốn một khoản cố định. Với người giao dịch trong phiên đặt vài chục lệnh mỗi tuần, khoản này ăn mòn đáng kể. Nó biến nhiều chiến lược có vẻ sinh lời trên giấy thành hoà vốn hoặc lỗ.

Vì các mức phí thay đổi theo biểu phí từng công ty và theo quy định từng thời kỳ, hãy lấy số chính xác từ chính công ty chứng khoán bạn dùng rồi mới đưa vào tính toán. Đừng dùng con số nghe được ở đâu đó.

Cơ sở và chuyện giá phái sinh lệch chỉ số

Giá VN30F1M gần như không bao giờ bằng đúng chỉ số VN30. Chênh lệch giữa hai con số gọi là basis, và nó mang thông tin.

Khi phái sinh cao hơn chỉ số, thị trường đang kỳ vọng chỉ số tăng, hoặc đang có lực mua phòng hộ. Khi thấp hơn, ngược lại. Độ lớn của chênh lệch này thay đổi theo tâm lý và theo khoảng cách tới ngày đáo hạn — càng gần đáo hạn, giá phái sinh càng hội tụ về chỉ số, vì khi đáo hạn hai con số buộc phải bằng nhau.

Nhiều chiến lược định lượng khai thác chính khoảng chênh lệch này thay vì đoán hướng thị trường.

Ngày đáo hạn

Hợp đồng VN30F1M đáo hạn vào thứ Năm thứ ba hằng tháng. Sau phiên đó, hợp đồng tháng kế tiếp trở thành hợp đồng gần nhất và hút phần lớn thanh khoản.

Phiên đáo hạn có đặc thù riêng: giá thanh toán cuối cùng dựa trên chỉ số cơ sở trong phiên, nên những phút cuối thường có biến động bất thường khi các bên điều chỉnh vị thế. Nhiều hệ thống tự động chọn đơn giản là đứng ngoài ngày này, và đó thường là lựa chọn khôn ngoan cho người mới.

Ba sai lầm của tháng đầu tiên

Mở vị thế bằng toàn bộ sức mua. Tài khoản cho phép mở năm hợp đồng không có nghĩa là nên mở năm. Sức mua tính theo ký quỹ tối thiểu, còn số hợp đồng hợp lý tính theo mức lỗ bạn chịu được nếu sai — hai con số này thường chênh nhau vài lần.

Không đặt trước điểm thoát. Đòn bẩy khiến một vị thế đi ngược trở nên khó chịu rất nhanh, và quyết định trong lúc khó chịu gần như luôn tệ. Điểm dừng lỗ phải được xác định trước khi vào lệnh, không phải sau khi đã lỗ.

Giao dịch vào ngày đáo hạn khi chưa hiểu nó. Thanh khoản dồn sang hợp đồng tháng mới, biến động quanh phiên cuối bất thường. Đứng ngoài ngày này trong vài tháng đầu không mất gì, còn vào lúc chưa hiểu thì mất nhiều.

Nếu bạn định tự động hoá

Phái sinh là thị trường mà giao dịch tự động có lợi thế rõ: quy tắc rõ ràng, thanh khoản tập trung vào một mã duy nhất, giờ giao dịch cố định, và dữ liệu dễ lấy hơn cổ phiếu. Nhưng đòn bẩy cũng khiến mọi lỗi lập trình đắt hơn nhiều lần.

Nếu đó là hướng bạn muốn đi, bot trading là gì và cách xây con bot đầu tiên là bài nên đọc tiếp, còn cụm quant trading nói về cách kiểm định một quy tắc trước khi tin vào nó.