Price action: đọc hành vi giá mà không cần chỉ báo

Price action là cách đọc thị trường chỉ dựa trên chính giá và khối lượng, không qua bất kỳ phép biến đổi nào. Lập luận đứng sau nó rất đơn giản: mọi chỉ báo đều là giá đã qua xử lý, và mọi phép xử lý đều đánh đổi độ trễ lấy sự mượt mà.

Trung bình động 20 phiên cho bạn một đường đẹp, nhưng nó luôn nói về quá khứ. Giá thì nói về hiện tại.

Đổi lại, price action có một điểm yếu lớn mà người ủng hộ ít khi thừa nhận: nó chủ quan. Hai người nhìn cùng một đồ thị vẽ ra hai vùng hỗ trợ khác nhau. Với người muốn tự động hoá, đó là vấn đề phải giải quyết trước tiên.

Nến kể chuyện gì

Một cây nến chứa bốn con số: giá mở, cao nhất, thấp nhất, đóng cửa. Quan hệ giữa chúng cho biết bên nào thắng trong khoảng thời gian đó.

Thân nến dài với bóng ngắn nghĩa là một bên áp đảo từ đầu tới cuối. Thân ngắn với hai bóng dài nghĩa là giằng co, giá đi cả hai hướng rồi quay về. Bóng dưới dài nghĩa là bên bán đã đẩy giá xuống nhưng bên mua đẩy ngược lại được.

Điều quan trọng hơn hình dạng là vị trí. Một cây nến bóng dưới dài xuất hiện giữa vùng trống chẳng nói lên gì. Cũng cây nến đó xuất hiện tại vùng giá đã ba lần bật lên trong hai tháng qua, kèm khối lượng gấp đôi trung bình, thì đáng chú ý.

Đây là sai lầm phổ biến nhất khi học price action: học thuộc tên các mô hình nến rồi đi tìm chúng khắp nơi. Mô hình không mang thông tin. Bối cảnh mới mang thông tin.

Vùng giá, không phải đường giá

Hỗ trợ và kháng cự thường được vẽ thành một đường mảnh. Thực tế thị trường không hoạt động ở độ chính xác đó.

Cái tồn tại là vùng — một khoảng giá mà tại đó có đủ lệnh chờ để làm chậm hoặc đảo chiều xu hướng. Vùng này hình thành ở những nơi từng có nhiều giao dịch: đỉnh cũ, đáy cũ, vùng đi ngang kéo dài.

Với VN30F1M, có thêm hai loại vùng đặc thù. Giá mở cửa phiên ATO thường là mốc tham chiếu trong ngày. Vùng quanh giá đóng cửa phiên trước hay bị kiểm tra lại vào đầu phiên sau.

Vùng quanh 1.195 điểm bị chạm ba lần và giữ được. Lần thứ tư giá xuyên qua kèm khối lượng gấp đôi — đó là khác biệt giữa một lần kiểm tra và một lần phá vỡ thật. Hình minh hoạ cách đọc, không phải dữ liệu thật.

Khối lượng: phần hay bị bỏ qua

Giá cho biết thị trường đi đâu. Khối lượng cho biết có bao nhiêu người đồng ý với hướng đó.

Ba quan sát thực tế và kiểm chứng được.

Phá vỡ kèm khối lượng thấp thường thất bại. Giá vượt đỉnh cũ nhưng không ai tham gia thì ít khi giữ được.

Khối lượng tăng vọt ở cuối xu hướng dài thường là dấu hiệu của giai đoạn cuối chứ không phải bắt đầu — những người cuối cùng vào lệnh khi câu chuyện đã rõ với tất cả.

Khối lượng cạn dần trong vùng đi ngang nghĩa là hai bên đang chờ. Chuyển động lớn thường tới sau giai đoạn này.

Với thị trường Việt Nam, có một lưu ý riêng: khối lượng cổ phiếu và khối lượng phái sinh kể hai câu chuyện khác nhau, và phái sinh hay dẫn trước vì phái sinh mở cửa sớm hơn 15 phút.

Từ quan sát chủ quan tới quy tắc kiểm định được

Đây là phần biến price action từ nghệ thuật thành thứ có thể backtest.

Mọi khái niệm phải có định nghĩa bằng số. Không được nói "vùng hỗ trợ mạnh" mà phải nói: khoảng giá rộng 5 điểm, có ít nhất 3 lần giá chạm vào rồi bật ra xa hơn 10 điểm, trong vòng 60 phiên gần nhất.

Không được nói "nến xác nhận" mà phải nói: nến có thân chiếm ít nhất 60% biên độ, đóng cửa ở nửa trên, khối lượng lớn hơn 1,3 lần trung bình 20 phiên.

Quá trình này khó chịu, vì nó buộc bạn đối diện với việc nhiều "quy tắc" bạn tưởng mình đang theo thực ra không có định nghĩa nào cả. Nhưng đó chính là giá trị: một quy tắc không định lượng được thì cũng không kiểm định được, và thứ không kiểm định được thì không có cơ sở nào để tin.

Xu hướng, đi ngang và chuyện đổi chế độ

Cùng một quy tắc price action cho kết quả trái ngược tuỳ thị trường đang ở chế độ nào, và đây là lý do lớn nhất khiến người mới thấy hệ thống "lúc chạy lúc không".

Trong xu hướng, giá tạo chuỗi đỉnh sau cao hơn đỉnh trước và đáy sau cao hơn đáy trước. Các nhịp điều chỉnh về vùng hỗ trợ là cơ hội vào theo hướng chính, và quy tắc mua khi giá phá vỡ đỉnh cũ hoạt động tốt.

Trong đi ngang, giá dao động giữa hai biên. Đúng quy tắc đó giờ thành cỗ máy thua đều: mỗi lần phá vỡ biên trên đều là phá vỡ giả, và bạn mua đúng đỉnh của biên độ.

Không có quy tắc nào nhận diện chế độ một cách hoàn hảo, nhưng có vài dấu hiệu thực dụng: biên độ dao động trung bình co lại dần, khối lượng cạn đi, và các nhịp tăng giảm ngắn dần đều là dấu hiệu thị trường đang chuyển sang đi ngang.

Với một hệ thống tự động, cách xử lý đơn giản nhất không phải cố đoán chế độ mà là đo mức độ xu hướng bằng một con số — ví dụ tỷ lệ giữa khoảng cách giá đi được và tổng quãng đường giá đã đi trong cùng số phiên. Khi tỷ lệ đó thấp, giảm khối lượng hoặc đứng ngoài. Đây cũng là bài toán mà học máy tỏ ra hợp lý.

Bốn bước này là con đường duy nhất đưa price action từ chỗ chủ quan sang chỗ kiểm chứng được. Bỏ bước hai là bạn ở lại mãi với cảm nhận.

Ba cái bẫy khi học

Vẽ ngược từ kết quả. Nhìn đồ thị quá khứ, ai cũng thấy rõ đâu là điểm vào hoàn hảo. Cảm giác "dễ quá" đó hoàn toàn là ảo giác do biết trước tương lai. Cách chữa duy nhất là che phần bên phải đồ thị và ra quyết định từng phiên một.

Đổi quy tắc giữa chừng. Vào lệnh với điểm dừng lỗ ở một mức, rồi khi giá tới gần thì nghĩ ra lý do để dời nó xa hơn. Đây không phải vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề kỷ luật, và là lý do mạnh để đưa giới hạn vào mã chứ không vào ý chí.

Tìm quá nhiều tín hiệu. Khi đã quen đọc nến, bạn bắt đầu thấy mô hình ở khắp mọi nơi. Phần lớn chúng là nhiễu. Một hệ thống tốt thường im lặng phần lớn thời gian.

Học theo thứ tự nào

Bắt đầu từ khung ngày, nơi nhiễu ít nhất và chi phí giao dịch không giết bạn. Ghi lại mọi quan sát kèm ảnh chụp màn hình và lý do, rồi xem lại sau một tháng — bạn sẽ thấy phần lớn quan sát không lặp lại được.

Những gì lặp lại được thì viết thành định nghĩa bằng số, rồi kiểm định trên dữ liệu lịch sử. Cái gì sống sót qua bước đó mới đáng đưa vào một hệ thống tự động.