Chọn thị trường cho bot trading đầu tiên

Chọn thị trường cho bot trading là quyết định đầu tiên có hậu quả thật, vì ràng buộc của thị trường quyết định chiến lược nào chạy được, chứ không phải ngược lại. Chọn sai chỗ bắt đầu thì mất vài tháng mới nhận ra, và thường nhận ra sau khi đã viết xong bot.

Ba lựa chọn thực tế với người Việt: phái sinh VN30F1M, cổ phiếu, và crypto. Bài này so sánh theo đúng những tiêu chí ảnh hưởng tới việc viết bot.

Phái sinh VN30F1M

Một mã duy nhất. Đây là lợi thế lớn nhất và ít ai nhắc. Bạn không phải giải bài toán chọn mã — bài toán riêng, khó, và chồng lên bài toán chiến lược. Toàn bộ công sức dồn vào một câu hỏi: khi nào mua, khi nào bán.

Vào ra tự do trong ngày. Không có ràng buộc chu kỳ thanh toán, nên mọi chiến lược trong phiên đều khả thi.

Giờ giao dịch cố định và ngắn. Từ 8h45 tới 14h45. Bot có giờ nghỉ, bạn có thời gian kiểm tra nhật ký cuối ngày và sửa lỗi trước phiên sau. Với người mới, đây là điều kiện học tập tốt hơn hẳn thị trường chạy liên tục.

Thanh khoản tập trung. Sổ lệnh dày, trượt giá thấp và đoán được.

Cái giá phải trả: đòn bẩy. Mọi lỗi lập trình đều đắt hơn nhiều lần, và cơ chế ký quỹ có thể đóng vị thế của bạn ở thời điểm xấu nhất. Bot phái sinh bắt buộc phải có tầng rủi ro chặt từ ngày đầu.

Cổ phiếu

Không đòn bẩy nếu không dùng margin. Lỗi lập trình tốn tiền nhưng không xoá tài khoản. Đây là ưu điểm thật với người mới.

Ràng buộc chu kỳ thanh toán. Mua hôm nay chưa bán lại được ngay, nên toàn bộ nhóm chiến lược trong phiên bị loại khỏi thị trường cơ sở. Bot cổ phiếu về cơ bản là bot khung ngày trở lên.

Phải chọn mã. Một bot cổ phiếu cần trả lời hai câu hỏi thay vì một: mã nào và khi nào. Bộ lọc mã là một hệ thống riêng phải kiểm định riêng.

Thanh khoản rất khác nhau giữa các mã. Chiến lược chạy tốt trên mã lớn có thể không thực hiện được trên mã nhỏ, vì lệnh của bạn tự đẩy giá.

Dữ liệu phức tạp hơn. Phải xử lý giá điều chỉnh sau cổ tức và chia tách; quên là backtest cho kết quả vô nghĩa.

Crypto

Chạy 24/7. Nghe như ưu điểm, thực ra là gánh nặng vận hành. Không có giờ đóng cửa để kiểm tra và sửa, nên bot phải tự khởi động lại, tự giám sát, và bạn phải có cảnh báo cho lúc ba giờ sáng.

API dễ tiếp cận nhất. Tài liệu tốt, môi trường thử nghiệm sẵn có, không cần mở tài khoản qua thủ tục phức tạp. Đây là lý do nhiều người bắt đầu ở đây.

Đòn bẩy rất cao nếu muốn. Và giá thanh lý rất gần khi dùng đòn bẩy cao.

Rủi ro ngoài thị trường. Tiền nằm trên sàn không có tổ chức lưu ký độc lập. Đây là rủi ro mà bot dù viết tốt tới đâu cũng không xử lý được.

Dữ liệu mỗi sàn một khác, nên backtest phải chạy trên dữ liệu của chính sàn sẽ giao dịch.

So sánh theo tiêu chí thực tế

Bảng dưới đây xếp theo góc nhìn người viết bot đầu tiên, không phải theo cơ hội lợi nhuận.

Tiêu chí	Phái sinh	Cổ phiếu	Crypto
Phải chọn mã	Không	Có	Có
Vào ra trong ngày	Được	Không	Được
Gánh nặng vận hành	Thấp	Thấp	Cao
Rủi ro do đòn bẩy	Cao	Thấp	Rất cao
Độ sạch của dữ liệu	Tốt	Phải xử lý điều chỉnh	Khác nhau theo sàn
Tiếp cận API	Qua công ty chứng khoán	Qua công ty chứng khoán	Mở, dễ nhất

Khuyến nghị

Nếu mục tiêu là học viết bot cho tốt: bắt đầu với phái sinh VN30F1M nhưng chạy ở chế độ không đặt lệnh thật trong nhiều tháng. Bạn được một mã duy nhất, giờ giao dịch cố định, dữ liệu sạch — điều kiện tốt nhất để học — mà không chịu rủi ro đòn bẩy trong lúc mã còn nhiều lỗi.

Nếu muốn chạy tiền thật sớm với rủi ro thấp nhất: cổ phiếu khung ngày, không margin, khối lượng nhỏ. Chậm nhưng lỗi không xoá tài khoản.

Nếu đã quen lập trình và muốn học nhanh phần vận hành: crypto với đòn bẩy thấp nhất có thể. Bạn sẽ gặp mọi loại sự cố vận hành trong vài tuần thay vì vài tháng — đó vừa là điểm mạnh vừa là điểm yếu.

Khoảng thời gian màu nhạt là lúc bot phái sinh nghỉ còn bot crypto vẫn phải sống. Đó là mười tám tiếng mỗi ngày bạn không ngồi trước máy, và mọi thứ hỏng trong khoảng đó phải tự xử lý được — yêu cầu vận hành nặng hơn hẳn.

Chi phí mỗi vòng giao dịch

Đây là con số quyết định chiến lược tần suất nào khả thi ở đâu, nhưng ít người tính trước khi chọn thị trường.

Với phái sinh, mỗi vòng mở và đóng một hợp đồng tốn phí giao dịch cho công ty chứng khoán, phí cho Sở và Tổng công ty Lưu ký, cộng thuế thu nhập tính trên giá trị hợp đồng. Cộng lại thành một khoản cố định cho mỗi vòng, và khoản đó không đổi dù bạn lãi hay lỗ.

Với cổ phiếu, chi phí tính theo tỷ lệ phần trăm giá trị giao dịch, cộng thuế khi bán. Vị thế càng lớn thì chi phí tuyệt đối càng cao nhưng tỷ lệ giữ nguyên.

Với crypto, chi phí gồm phí giao dịch hai chiều, chênh lệch giá mua bán, và nếu giữ hợp đồng vĩnh cửu thì cộng thêm funding rate mỗi chu kỳ.

Phép tính nên làm trước khi viết dòng mã đầu tiên: lấy chi phí một vòng chia cho lợi nhuận kỳ vọng mỗi lệnh. Nếu tỷ lệ đó vượt một phần ba, chiến lược của bạn đang làm việc chủ yếu cho bên trung gian. Con số chính xác phải lấy từ biểu phí của chính nơi bạn giao dịch, không dùng số nghe được ở đâu đó.

Hình minh hoạ điều đáng lo: khi lợi nhuận kỳ vọng mỗi lệnh nhỏ dần — tức là khi tăng tần suất giao dịch — tỷ lệ chi phí trên lợi nhuận trôi nhanh về phía phải. Chiến lược nhắm lãi lớn mỗi lệnh nằm ở nhóm bên trái và sống khoẻ; chiến lược scalping nằm ở nhóm bên phải và phần lớn không qua nổi chi phí. Đây là lý do người mới nên bắt đầu từ khung thời gian dài rồi rút ngắn dần, chứ không phải ngược lại. Hình minh hoạ, không phải dữ liệu thật.

Thang điểm này tính theo điều kiện học: một mã duy nhất, giờ giao dịch cố định, dữ liệu sạch. Crypto xếp cuối không phải vì kém hấp dẫn mà vì gánh nặng vận hành đè lên người đang học những thứ khác.

Một nguyên tắc

Chọn một thị trường và ở đó ít nhất một năm. Mỗi nơi có bộ chi phí riêng, cách khớp lệnh riêng, loại sự cố riêng — và hiểu biết đó chỉ tích luỹ được bằng thời gian. Chạy hai nơi cùng lúc lúc mới bắt đầu là cách chắc chắn không học được nơi nào cho ra hồn.

Bài tiếp theo của lộ trình bắt tay vào việc cụ thể: dựng môi trường lập trình và cấu trúc thư mục dự án.